Publicatie onderzoek LUMC

Bergen aantoonbaar heilzaam voor astma

"Uit ons onderzoek kunnen we concluderen dat een relatief kortdurend verblijf hoog in de bergen erg gunstig is voor adolescenten met een matige tot ernstige vorm van astma die samenhangt met huisstofmijtallergie. In het bijzonder voor patiënten die al worden behandeld met inhalatiesteroïden en luchtwegverwijders, en die desondanks toch nog klachten hebben."

Dat zegt Diana Grootendorst, promovendus bij de afdeling longziekten van het LUMC. Grootendorst heeft onlangs samen met collega's van het LUMC en ziekenhuizen in Den Haag, Enschede, Davos en Stockholm een artikel gepubliceerd in het tijdschrift Clinical and Experimental Allergy. De centrale vraag in het artikel is of een verblijf in het hooggebergte gunstig is voor astmapatiënten die, ondanks optimale medicatie in Nederland, toch niet zonder hinderlijke klachten zijn. In het artikel beschrijven Grootendorst en haar collega's een onderzoek bij astmapatiënten in de leeftijd van 12 tot 18 jaar. In het onderzoek vergeleken ze een groep van 10 patiënten die gedurende tien weken werd opgenomen in het Nederlands Astmacentrum in Davos (1560 meter boven de zeespiegel) met een groep van 8 patiënten die thuis bleef. Alle patiënten behielden tijdens het onderzoek hun gebruikelijke medicatie.

Onderzoek en testen

De patiënten werden aan een aantal onderzoeken onderworpen, om precies te zijn: op het moment dat ze in het Astmacentrum werden opgenomen, een aantal malen tijdens het verblijf in Davos, bij ontslag, en 6 weken na terugkomst in Nederland. Op al die tijdstippen werd door middel van een 'kwaliteit van leven' vragenlijst bepaald in hoeverre de astma het functioneren van de patiënt belastte. De vragenlijst informeert in het bijzonder naar het uitvoeren van activiteiten van het dagelijks leven, emotionele belasting, en effecten op het sociale vlak. Met een longfunctietest werd bepaald hoeveel lucht de patiënten konden uitblazen. De prikkelbaarheid van de luchtwegen werd gemeten door de patiënten bloot te stellen aan een lage dosis prikkelende stof (histamine of adenosinemonofosfaat). De patiënten ondergingen inspanningstesten op een hometrainer. In het bloed, in opgehoest slijm en in de urine van de patiënten werd het niveau van ontstekingen bepaald.

Zoals te verwachten, werden in al deze testen geen opmerkelijke verschuivingen waargenomen bij de kinderen die in Nederland bleven. In de groep die naar Davos ging waren daarentegen wél opvallende veranderingen te zien, aldus Grootendorst: 'De kwaliteit van leven verbeterde enorm. De antwoorden op de vragenlijst leidden bij aankomst in het Astmacentrum tot een gemiddelde score tussen 4,5 en 5,0 op een 7-puntsschaal. Tijdens het verblijf in Davos verbeterde de kwaliteit van leven tot gemiddeld 6,6. Dat betekent dat de kinderen nauwelijks meer hinder ondervonden van hun astma. Ook heel belangrijk is dat 6 weken na terugkomst in Nederland de gemiddelde score nog steeds 6,5 bedroeg. Het verblijf in Davos heeft dus een langdurig effect op de kwaliteit van leven. In het artikel in Clinical and Experimental Allergy beperken we ons tot de resultaten tot zes weken na terugkomst, maar we hebben intussen ook gegevens over de situatie na acht maanden, en dan is er nog steeds effect van het verblijf in de bergen waarneembaar.'

Verbeterde longfunctie

Ook de longfunctie van de patiënten verbeterde snel. Bij aankomst in Davos bedroeg de gemiddelde longfunctie van de patiënten 85% van de waarde die gebruikelijk is voor gezonde adolescenten van een vergelijkbare leeftijd en lengte. Tijdens het verblijf in het Astmacentrum verbeterde de longfunctie tot gemiddeld 95%. Zes weken na terugkomst in Nederland was het gemiddelde voor de groep nog steeds 92%. Hetzelfde beeld van een snelle verbetering, die aanhield tot na terugkomst in Nederland, werd gevonden voor de hyperreactiviteit van de luchtwegen, de prestaties bij inspanningstesten en ontstekingsmarkers in bloed en urine. Alleen de verbetering in de ontstekingsmarkers in opgehoest slijm bleef niet bestaan na terugkeer in Nederland.

Wetenschappelijk gezien zou het min of meer ideaal zijn geweest als de twee groepen door loting tot stand waren gekomen, maar op ethische gronden hebben Grootendorst en haar collega's daar niet voor gekozen: 'We vonden het niet verantwoord de kinderen en hun ouders eerst te vragen of ze ermee akkoord gingen tien weken lang van huis te zijn, en dan vervolgens in de helft van de gevallen terug te komen en te zeggen dat het toch niet nodig was. Daarom hebben we eerst het onderzoek in Davos gedaan. Pas daarna hebben we kinderen onderzocht die in Nederland bleven. We hebben de bepalingen bij de twee groepen zo veel mogelijk in hetzelfde seizoen uitgevoerd, zij het met een jaar tussenruimte. Zo hebben we in ieder geval de invloed van het seizoen op het optreden en de effecten van allergie uitgesloten.'

Mechanisme niet duidelijk

Uit het onderzoek valt niet af te leiden welk mechanisme verantwoordelijk is voor het gunstige effect van het verblijf op grote hoogte. Het ligt voor de hand dat ten minste een deel van het effect samenhangt met het feit dat hoog in de bergen geen huisstofmijten voorkomen. Verder is er in de Alpen minder luchtverontreiniging dan in Nederland. Ook het klimaat in de bergen is stabieler dan op zeeniveau, aldus Grootendorst.

'Het is bekend dat astmapatiënten veel last hebben van een plotselinge weeromslag. In Nederland slaat het weer bijna elke dag om. In Zwitserland houdt mooi of lelijk weer vaak een paar weken aan. Dus ook dat kan een rol spelen. Verder hebben we dit onderzoek uitgevoerd met adolescenten. Het is mogelijk dat er een gunstig effect is vanwege het feit dat ze tien weken lang hun ouders niet hebben gezien. Dat zouden we kunnen uitsluiten door het experiment te herhalen met een groep adolescenten die we tien weken apart in een huis in Nederland laten wonen. Maar welk mechanisme er ook een rol speelt, we hebben wel aangetoond dat een verblijf op grote hoogte heilzaam is voor patiënten met matige tot ernstige astma.'

Gradaties van astma

Astma is een aandoening van de luchtwegen die tot ontwikkeling komt bij patiënten met allergie, bijvoorbeeld voor stuifmeel of een voedingscomponent. Het lichaam van de patiënt maakt afweerstoffen tegen de 'allergenen'. De afweerreactie heeft tot gevolg dat de luchtwegen nauwer worden, zodat de patiënt verschijnselen van benauwdheid vertoont. De vernauwing van de luchtwegen wordt veroorzaakt door verdikking van de luchtwegwand en zwelling van het slijmvlies van de luchtwegen. De luchtwegen worden ook overgevoelig voor allerlei prikkels ('hyperreactiviteit'). Veel astmatische klachten zijn goed te behandelen met inhalatiesteroïden. De steroïden uit de inhaler dringen de ontstekingscellen binnen en remmen daar het activatieproces. De luchtwegvernauwing en de hyperreactiviteit kunnen daardoor aanzienlijk in betekenis afnemen.

Er worden verschillende gradaties van astma onderscheiden. Patiënten met milde astma hebben wel periodieke klachten van kortademigheid, maar hebben daarvoor geen medicijnen nodig, of uitsluitend incidenteel een luchtwegverwijder. Bij matige astma gebruiken patiënten regelmatig lage doses inhalatiesteroïden (vanaf 100 microgram per dag). Patiënten met ernstige astma gebruiken dagelijks hoge doses inhalatiesteroïden en luchtwegverwijdende middelen. Bij extreme vormen worden, naast hoge doses inhalatiesteroïden en luchtwegverwijders, ook orale steroïden gebruikt.